|
Glosariusz p - z |
||
| << indeks haseł | ||
pierwotna mądrość, sanskr. dźniana, tyb. jeszie {ye shes}, skrót od ye gnas kyi shes pa "je" oznacza "od zawsze" i odnosi się do wrodzonej natury buddy (tathagatagarbhy), która - zgodnie z naukami Trzeciego Obrotu Kołem Dharmy, czyli ostatecznymi naukami Buddy - zawsze była prawdziwą naturą umysłu każdej z żyjących istot. Pozostaje ona doskonale czysta. Zasłonięta jest jedynie powierzchownymi (tyb. lo łur) zaciemnieniami, które ją przesłaniają tak, że jej właściwości nie manifestują się. Porównuje się to do słońca zakrytego gęstymi chmurami. "Szie" jest rdzeniem czasownika "sziepa", oznaczającego: wiedzieć, być świadomym, rozpoznawać. "Jeszie" oznacza więc stan umysłu, który bezpośrednio postrzega swą ostateczną naturę, wrodzoną naturę Buddy. Jest to synonim pełnego urzeczywistnienia prawdy absolutnej, Oświecenia. Najczęściej spotykane przykłady tłumaczenia "yeshe" na język angielski, to: awerness, pristine awerness, primordial wisdom, wisdom, pristine cognition, knowledge, original wakefulness |
||
| Rumtek miasteczko w Sikkimie, w północno-wschodnich Indiach, w którym XVI Karmapa Rangdziung Rikpi Dordże zbudował klasztor Dharma Czakra (nazywany też po prostu Rumtekiem), swoją główną siedzibę na wygnaniu. Do klasztornego kompleksu należy również Instytut Wyższych Studiów Buddyjskich Karma Śri Nalanda. |
||
| sadhana, tyb. drub tab {sgrub thabs}, skrót od sgrub pa'i thabs dosł.: "metoda urzeczywistnienia". Całościowa praktyka wadżrajany poświęcona określonemu aspektowi Buddy, np. "sadhana Awalokiteśwary", czyli "praktyka Bodhisattwy Współczucia". Praktykowanie sadhany obejmuje aktywności ciała, mowy i umysłu. Ciałem wykonuje się mudry (symboliczne gesty) i inne rytualne czynności, jak na przykład skrapianie ołtarza, używanie różańca, gra na instrumentach, itp. Mową recytuje się tekst sadhany, zawierający opisy wizualizacji, prośby, modlitwy, ofiary, wychwalanie przymiotów Buddy, itd. Szczególną wagę przykłada się do powtarzania mantr. Ćwiczenia oddechowe także zaliczane są do kategorii praktyk związanych z mową. Umysł skupia się na wyobrażaniu sobie, według ściśle określonych reguł, postaci Buddy. Przechodzi przez etapy wizualizacji, a następnie w bezforemnej medytacji skupia się na obserwowaniu natury umysłu. |
||
| Sambhogakaja, tyb. long ku {longs sku} - patrz: trzy Kaje | ||
| siedem królewskich atrybutów, tyb. gjal si nam dyn {rgyal srid rnam bdun} Są własnością Czakrawartina, który - mając boskie pochodzenie - we wczesnym okresie zaludniania wszechświata sprawuje królewską władzę nad całym światem. Czakrawartin jest Bodhisattwą o niezwykle wielkim nagromadzeniu duchowych zasług. Symboliczne ofiarowywanie jego atrybutów obiektom Schronienia stwarza dobrze wróżebne uwarunkowania na przyszłość (tzw. dobry "tendrel" {rten 'brel}) - staje się przyczyną nagromadzenia przez nas wielkiej ilości zasługi. Atrybutami tymi są: 1) "Drogocenne koło" {'khor lo} - tysiącszprychowe złote koło, które zjawia się zawsze tam, gdzie ma przybyć Czakrawartin i wieści jego nadejście. Owo koło zapewnia Czakrawartinowi zwycięstwo w boju. Stanowi ono odpowiednik pradżni, dzięki której praktykujący pokonuje emocjonalne splamienia; 2) "Drogocenny klejnot" {nor bu}, który spełnia wszelkie wypowiedziane w jego obecności życzenia. Stanowi symbol wiary, fundamentu wszystkich innych dobrych właściwości; 3) "Drogocenna królowa" {btsun mo}, mądra i piękna, będąca doskonałym wsparciem dla swego małżonka - symbol nierozproszonej medytacji, samadhi, podstawy pradżni, zapewniającej jej stałość, spokój i skuteczność; 4) "Drogocenny minister" {blon po}, odgadujący i spełniający wszystkie zamierzenia władcy, zanim ten zdąży je nawet wypowiedzieć. Wyobraża on radość, na przykład "pełną radość" osiągnięcia pierwszego poziomu Bodhisattwy. Minister udziela też władcy mądrych rad, a więc przyczynia się do radości; 5) "Drogocenny słoń" {glang po} - biały słoń o sześciu kłach, jako niezwykle spokojne i łagodne zwierzę jest symbolem uważności. Uważność pozwala okiełznać umysł, gdyż za jej sprawą wiemy, co się w nim dzieje; 6) "Drogocenny koń" {rta mchog}, przepiękny, o barwie jak szyja pawia, jest wierzchowcem Czakrawartina. Stanowi odpowiednik pilności. Drogocenny wierzchowiec w jednej chwili niesie władcę wszędzie tam, gdzie pragnie się on znaleźć. Pilność pomaga Bodhisattwie rozwijać właściwości samadhi i pradżni, eliminując splamienia; 7) "Drogocenny generał" {dmag dpon} jest tak potężny, że nikt nawet nie myśli o próbie konfrontacji z nim i nie planuje wojny. Odpowiada on bezstronności, wolności od przywiązania i niechęci, która pokonuje splamienia, niczym kładący kres wojnie generał. Siedem królewskich atrybutów ofiarowuje się zwykle wraz z ośmioma pomyślnymi substancjami i ośmioma pomyślnymi symbolami. |
||
| sutrajana (sanskr.) ogólne określenie stopniowych ścieżek do Oświecenia. Do kategorii tej zalicza się zarówno hinajanę, jak i mahajanę. |
||
| tengjur (tyb.) {bstan 'gyur}, w większości dialektów czyta się tendziur, dosł. "przełożone komentarze" to zbiór przełożonych z sanskrytu na język tybetański klasycznych tekstów wielkich buddyjskich mistrzów ze starożytnych Indii. Zawiera dzieła takich autorytetów mahajany jak: Nagardżuna, Szantidewa, Asanga, Dharmakirti itd. W tengjurze znajdują się także teoretyczne teksty wadżrajany oraz teksty sadhan pochodzące od mahasiddhów, jak na przykład: Sarahy, Tilopy, Wirupy czy Naropy. Najbardziej znane jest wydanie podzielone na 213 tomów. Tengjur wraz z kangjurem stanowią podstawowy kanon buddyzmu tybetańskiego. |
||
| tanka (tyb.) tybetański zwijany obraz, z reguły przedstawiający bóstwo lub jego mandalę. Tradycyjnie malowany mineralnymi barwnikami (często uzyskiwanymi ze szlachetnych kamieni), haftowany lub zszywany z kawałków różnych tkanin. |
 |
|
| tantrajana (sanskr.) ścieżka tantr - synonim wadżrajany. |
||
| trzy Kaje - Dharmakaja to bezforemna "Kaja Absolutnej Prawdy", absolut, którego nie da się poznać żadnym ze zmysłów ani zrozumieć za pomocą intelektu. Można go doświadczyć jedynie poprzez bezpośrednie urzeczywistnienie Oświecenia, co jest równoznaczne z wyzwoleniem od cierpienia i osiągnięciem wszechwiedzy i bezgranicznego szczęścia. Sambhogakaję i Nirmanakaję nazywa się foremnymi Kajami. - Sambhogakaja to "Kaja Doskonałej Szczęśliwości". Przejawia się ona w formie niezliczonych postaci Buddów. Przebywają one w Czystych Krainach i nauczają tych, którzy są już zaawansowani na ścieżce Bodhisattwy. Ktoś, kto dzięki swemu prawemu i religijnemu życiu jest dostatecznie na to przygotowany, może po śmierci odrodzić się w tychże niebiańskich krainach, aby tam stopniowo dojść do pełnej doskonałości - stanu Buddy. A nawet, jeśli jeszcze za życia osiągnie duchową czystość, może tu na ziemi otrzymywać od "Kai Doskonałej Szczęśliwości" nauki podczas mistycznych wizji. Historia buddyzmu mahajany zna wielu świętych wizjonerów, którzy wzbogacają przekaz nauk o żywe doświadczenie. - Nirmanakaja to "Kaja Emanacji". Przybiera ona kształt konkretnych historycznych postaci, takich jak Budda Siakjamuni, które odradzają się po to, aby ukazywać innym ścieżkę do Wyzwolenia. "Kaja Emanacji" może także przejawiać się w formie duchowych nauczycieli, władców pomagających swym poddanym, a nawet zwykłych ludzi, którzy z poświęceniem pracują dla dobra innych. Również nauczyciele innych religii mogą być postrzegani jako emanacje aktywności Buddy, nauczające stosownie do zdolności i sposobów myślenia poszczególnych istot. |
||
| trzy sfery - tyb. kham sum {khams gsum} pierwszą z nich jest sfera pożądania, która dzieli się na światy piekielne, głodnych duchów, zwierząt, ludzi, półbogów i niższe poziomy bogów. Nazywa się tak, gdyż istoty w tych światach stale zajęte są dążeniem do osiągnięcia przyjemności zmysłowych. Sfera formy obejmuje siedemnaście poziomów bogów o przepięknych świetlanych ciałach. Na sferę bezforemną składają cztery poziomy bezforemnych bogów, tak zwanych "brahmów". Trzy sfery razem składają się na samsarę. |
||
| tsampa (tyb.) prażona mąka jęczmienna, podstawowe pożywienie Tybetańczyków. |
||
| tsok {tshogs}, skrócona nazwa od tsok kji ciepa {tshogs kyi mchod pa} (w sanskr. ganapudża) lub tsok kji korlo {tshogs kyi 'khor lo} (sanskr. ganaczakra), dosł. "zgromadzenie ofiarne" lub "zgromadzenie kręgu" Nazwa ta odnosi się do specjalnego rodzaju rytuału wadżrajany przeprowadzanego w pojedynkę lub przez grupę praktykujących. Jest to uczta ofiarna połączona z sadhaną jakiegoś bóstwa. Ofiarowane płyny symbolizują mądrość, a produkty stałe zręczne metody i współczucie. Po poświęceniu ofiar - czemu towarzyszy medytacja, że jedzenie staje się oceanem nektaru mądrości - najlepszą część darów składa się na ołtarzu, pozostałą zjada samemu, a resztki z uczty wyrzuca na zewnątrz, dedykując je wszystkim nieoświeconym istotom, które nie mogły wziąć udziału w świętowaniu. Kluczowym punktem jest ćwiczenie się w czasie tej praktyki w postrzeganiu wszystkiego z absolutnego punktu widzenia. Nie należy więc rozróżniać między produktami "czystymi" i "nieczystymi" (stąd czasami w czasie tsoku spotyka się niewielkie ilości alkoholu i mięsa, normalnie uważanych za "nieczyste" - ale ofiarowuje się wyłącznie mięso zwierząt zmarłych naturalną śmiercią, aby praktyka buddyjska nie przyczyniała się do zadawania innym cierpienia), smacznymi i mniej smacznymi itd. W naukach wadżrajany tsok uważa się za najefektywniejszą metodę nagromadzenia zasług i rozwinięcia niedualistycznej mądrości. Spożywanie jadła-nektaru jest także źródłem błogosławieństw, ma moc oczyszczania naruszonych ślubowań i splamień ciała, mowy i umysłu, a także uzdrawiania z chorób. Tsok ofiarowuje się także z intencją pokonania przeszkód, spełnienia pragnień, uczczenia świąt lub też, by pomóc zmarłym. Dlatego praktyki tego rodzaju są regularnie wykonywane zarówno w klasztorach wadżrajany, jak i w ośrodkach buddyzmu tybetańskiego na Zachodzie. Zwykle tsok traktuje się jako święto, a więc także sprząta się najpierw pomieszczenie i ubiera się szczególnie schludnie, odświętnie. Praktyka tsok ma miejsce wyłacznie w anuttarajogatantrach i nie można jej znaleźć w żadnej z niższych z tantr. |
||
| Tsurphu (tyb.) główna siedziba Karmapów w Tybecie, położona w dolinie Tolung o jakieś trzydzieści kilometrów na zachód od Lhasy. |
||
| wadżra (sanskr.), tyb. dordże { rdo rje } symbol niezniszczalnej esencji umysłu - wrodzonej natury Buddy. Historia mówi, że w starożytnych Indiach żył wielki mędrzec, który przez sto tysięcy lat pozostawał w nierozproszonej medytacji. Gdy zmarł, próbowano spalić jego ciało, ale kości okazały się niezniszczalne. Uważa się, że król bogów, Indra, posiada takie niezniszczalne berło, zwane wadżrą, wykute z kości owego mędrca. Wadżra Indry ma sto ramion i siedem cech. Ponieważ te siedem właściwości odpowiada sposobowi, w jaki opisuje się w buddyzmie wrodzoną naturę Buddy, dlatego symbolu wadżry zaczęto powszechnie używać w tantrajanie, która w ten sposób uzyskała równorzędną nazwę - wadżrajana. Siedem właściwości wadżry {rdo rje'i chos bdun}: 1) jest nie do przecięcia {mi chod pa}, 2) niezniszczalna {mi shigs pa}, 3) prawdziwa (autentyczna) {bden pa}, 4) solidna {sra ba}, 5) stabilna {brtan pa}, 6) nie daje się powstrzymać przeszkodom {thams cad du thogs pa med pa} oraz 7) jest niepokonana {thams du ma phams pa}. Za pomocą tych cech można opisać wrodzoną naturę Buddy. Pierwsze dwie właściwości dotyczą tu podstawy: 1) pustka nie może zostać uszkodzona, przecięta przez emocjonalne splamienia ani 2) zniszczona przez zaciemnienia niewiedzy. Następne cechy odnoszą się do ścieżki, która: 3) w esencji jest autentyczna, prawdziwa, 4) ma naturę solidną, prawdziwą, szczerą i 5) przynosi stabilny, niezmienny efekt. Dwie ostatnie opisują owoc ścieżki: 6) jest on pozbawiony wszelkich emocjonalnych zaciemnień, nie mogą go one powstrzymać i 7) żadne zaciemnienia niewiedzy nie mogą się w nim pojawić, nie pokonają go. W buddyzmie najczęściej spotykamy się z symbolem pięcioramiennej wadżry, ale występuje także dziewięcio-, trój- i jednoramienna wadżra. |
||
| wadżrajana(sanskr.), tyb. dordże tekpa {rdo rje theg pa} ścieżka wadżry lub wadżra ścieżka, zwana również mantrajaną lub ścieżką tantr. Jest to zbiór nauk Buddy, wyjaśniających filozoficzne podstawy, sposób praktykowania ścieżki oraz owoc praktyki, przeznaczonych dla tych, którzy podążając ścieżką Bodhisattwy są w stanie - dzięki głębokiej wierze i pilności - stosować specjalne zręczne metody, umożliwiające osiągnięcie pełnego Oświecenia nawet w jednym życiu. Nauki wadżrajany opierają się na tzw. "Trzecim Obrocie Kołem Dharmy", czyli trzecim cyklu nauczania Buddy Siakjamuniego. W naukach tych Budda podkreślał fakt, że ostateczną naturą umysłu jest pustka, ale pustka ta nie jest nicością. Zgodnie z poglądem wadżrajany, każda czująca istota ma wrodzoną naturę Buddy. Pozostaje ona doskonale czysta i niezmienna. U zwykłych istot jest jednak zakryta zaciemnieniami. Buddowie to ci, u których natura Buddy nie jest zasłonięta. W medytacji wadżrajany, po uzyskaniu koniecznego przekazu mocy (tyb. łang kur) utożsamia się swoje ciało, mowę i umysł z ciałem, mową i umysłem określonego aspektu Buddy, wizualizując się jako Buddę, powtarzając mantrę i pozostawiając umysł w stanie, będącym połączeniem współczucia i zrozumienia pustki. Działanie w wadżrajanie sprowadza się do bezwysiłkowych aktywności dla dobra innych, płynących z połączenia współczucia i zrozumienia pustki. |
||
| zi (tyb.) czarno-biały lub brązowo-biały kamień półszlachetny, prawdopodobnie odmiana agatu, ze wzorem "oczu", kół. Kamienie te w naturalny sposób mają kształt owalu lub walca z dziurką przez środek (podobnie jak znajdowane w Polsce tzw. "groty pioruna"). Tybetańczycy wierzą, że są one wytworem lokalnych bóstw i cenią je bardzo wysoko, przypisując im moce ochronne. |
||
 |
|
| Modlitwy | |
| Polecane książki | |
| Broszurki | |